Ortografía kastellana: las letras ke se an usado hasta agora, i sus abusos

Texto leído por máquina (OCR) y troceado por reglas: no es una edición crítica. Medido contra ocho páginas copiadas a mano en la imagen, se equivoca en un 9,10 % de las letras. La ortografía es la de Correas, la que propone el libro, y no se corrige: k por c y qu (ke, kon, Kastellana), z por c (prinzipio, dizion), x por j y g (dexar, inxenio), i por y, sin h donde no suena (onbres), n ante b y p (nonbre). Sus letras propias van como letras de hoy: la k pequeña como k, la d redonda como d, la de la ll como ll, la de la ch como ch y la r fuerte como r o rr. Es la lectura más difícil de La lengua: una palabra de cada diez lleva alguna letra mal. Cada párrafo dice su página; las que el libro no numera (los preliminares, el índice), la hoja del escaneo. Cómo está hecho.

ver la hoja 18

KASTELANA NUE- 0% VA, 1 dERFETA. (Ortografía, pág. 1)

Kolexida por el Maestro Gonzalo Ka ka”, katedtarixo propietario de lenguas en la Universidad ¦ —deSalamanka, £ ÚbuEstO Ke avemos diASA Molargamente en el Arte i e igrande.de: Kastellano los ¡3 abusosde las letras, ke tiez ne el uso fomun, aRi nepetiramos en suma lo malopara dexarlo, i Jo bueno para usarlo; tomando por gia i norte esta regla de todas sabida, iade mirida por verdadera, ke se dde eskriVIF, KOMDO se prontinzía y 1 pronunziar, komo se eskrive; ila palavra ortografía striinistra; ke glendonos por ela sal..Qremos bien del pielogo del velgo rua -D0 » Ortografía es palavra Griega, ke «kieredczir osrého manera destfrrivis, st o A ke > vs í re kg esy perfera estritura en kuanto las le tías, £e no falte, ni sobre letra, en loke se esgrive; sino ke axustelo eskrito xorE lopronunziadoisuponese, ke elxe csxr£ ve, sabe bien pronunziar las palavras de sulen guamaterna. Nohabladelrenglor “Ser deredho, aunke eso es rrexisitode buén ornato i orden, sino de estotro de ¦ no faltar ni sobra: letras, ni mudar sus pronunziaziones, ni usar suplementosy koro nezesario iforzoso. Pondrase por obra i exerzizio la ortografía i sur rrégla, sin ke dude ni estropie ze el ke es krive, konsiderando primero ientenDiemdo tasietras, ke á menelter su len gua, komo lo dize Kintifiano en el libro primero kápitulo sesto al ke ense ña, Ke note de las ke estan en uso, si al gunas fobran, ó faltan otras. Pareze ke en efpezial habló konmigo. Ádvertitádos el Kastellano weparan' o en la diver sidad de bozezi sonidos diversos delos vokablos.Mas porke esto nota puedeir atinar 1o090s, ió les piré las ke son, i óme Me ster da lengua kestéliano, ielmero i bozes delas, Por no asentar, 5.00 alers tar en óste punto, Ó noO asentar iXonvenic en éste prinzipiortodos los ke an eskrito de ortografia Kastckana, i de Atras lenguas vulgares, hizieron pogo d nada, i nos dexaron entánta, Ó mas, tuba Í konfusion, ke estavamos., daremos las despues sexadas en linpio, cviendo pi- 0 primero las ke se an usado hasta a gora, i sus obusos i doblados ofzios», i suplementos, ó wemiendos, para ke pies tos ante los oxos, se véa mas klorarmernte ser kosa dina de enmienda, de 90:5Ufrirse, ni pasar mas adelante los abusos, Ke sin fundamenta introduxo el vulgo ziego, Heno de inoranzia, 1 kkonfusiops komo mostruo de muchas kabezas, Á 19 dosaltos, i baxos é viste desear buena ortografía, i mas 4 onbres kuerdos i le trados, iolgunes bien entendides sin.ar ver estudiado y imurmitrar i koxdrsg de la ke está en uso sin autor zierto sig iM0sdescar una orrograba zierta, far - Jai segurasinerborozos. lenlokeé Igivo, é hallgdo otros mudos de mi se nr tir. Dexo de hazer katalogo delos, ronz tentandome de traer á éste eskrito al mui para maestro de España el Antonio de Nebrixa, ó Lebrixa, i al grande in xenio tanbien Andaluz Mateo Aleman, ke eskrivió ortografa el ultimo, i lo inpri mió en Mexiko. (Ortografía, pág. 1)

Dize el Antonio en su arte Kastellana, ke del Latin tenemos pres tadas éstas veiate i tres figuras de Jerras A b ed ef ghiximnopgqrst uxy z. léste numero son las ke ordinariamente konow zen todos. Ídize ke las tres e k q tienen un sonido, i por xonsigiente ke las dos dellas son oziosas. Habla tanbien de las ke tienen dos ó tres ofizios en KasteHas no: i aviendo diho los ministerios de ka oa una, konpone su Ábece Kastellano destas veinte i seis lorras abcech de fg hijllimnañoprstuvxz. Las dos ch kon tilde las pone por una letra sola pas ra distinzion de la che Española, por lo Re dixo poko antes, ke anbas hazen una sola letra. La ñ se olvidó en la enprenta, Jió la kunpli ax, porke haze poo antes dos letras de la n, ú ela mesma 'sinple, i lañ kon tilde. I komo se vé cskiuió las tres k q y. Mexor hiziera en ki" tar la cinperfeta, i dexar la k. Kitó algo superfivo, i no axabó. Kedaremos guales él,1i6, si deste suÁbe kitamosla c, i la j, pues kedan otras dos Ekivalentes del mesmo sonido, la z, i la x. Í si por la c inperfeta ponemos la k perfeta, Ísi partimos lar en dos parasus dOS O6Z¡0S, KOm0 jó lo hago, i lo hizo Aleman. No pu 50 el Antonio los nonbres á las letras, mas de las figuras solas: i ansi no sabe: moskomo las nonbró. I no se avian de dexar á voluntad de los macstros de niños. (Ortografía, pág. 4)

Mateo Áleman despues de largos dis kursos imazones kon ke persuade á desehar lo viexo, ke todo haze mudo por mi, propone éste su Abece de treinta leEras. Lo. (Ortografía, pág. 5)

A, be ke de e fe ga je he che i ka le lle a bogd e fgjóho iclilp me ne ñi o pe quire 2clesete ve u ki ia ze MRAñop qrafíst y ux y z' (Ortografía, pág. 5)

Kitando tanbien de aki las zinko j -q [y, ke sobran, itroxando su ka i che - por éstas mas propias, i konozidas K bh, xkedaremos en las veinte i zinko, ke das" rom, ikunplen xustamente kon la pro- -nunziazión kastalana. Kualkiera ten: 'dra por superfluo en un Abeze poner -dos vezes unaletta, imepetir su nonbre en otro del mesmo sonido, aunke sea de diferente forma, komo éstas le, $, se, s: porke komo dize el Antonio por éstas polavras: La diversidad dE las letras no está ka la diversidad de la Ñigura; sina en da diversidad de la pronunziazion, I el arcorQ Oduertiráyre por éstas € j q y, suplen estotras mexores zx Ki, i mexors Estas dos grandes onbres no atendie ron del todoá los avisosde Kintiliano, en el primero el uno poko, el otro da, dE Kitar las lecras ke sobrasen: ke á éste in lo dixo. En el segundo añidieron da e, ke falrava, kada uno de su manera. 1 Mateo dio un paso mas aki, por el ke faltó antes; ke partio la ren dos konformes ú sus das ofizios +..Ni haxar ron itodas las menudenzias del 1so ro mun de las letras, ni osentaron en una solida i firme ortografía, sia mengua ni sobra, i komo sidixesemosperfera i per perua aunke su zelo fue bueno. Si io vviera tenido dir de komunixarme kon kual xuiera dellas, kreo ke hizieramos asiento zierto, i seguro en kosa tan nezesartayl de todos dDescada: porke mas ven kuatro OXOSKEDOS y i seis ke kyatro. komo ió agora solo te hago kon la rmazofi i verdad: en tanto ke salen otrostales espiritus. 1 sé ke no al pokos sufizientes para esforzarlo, éintrodazirlo, ó ke el Prinzipe lo romcása kargo, ies hecho kon su mandato. Pres ave mos salido al koro, los miradorés'veran y kien danza mexor ú la Española. No me hago konpetidor del Ántonió en lo demas, ke le venero mudo, aun ke tanblen tengo mi piedra en el ro%o: re xonozkole por macítro derodos los ke despitesavemos sido, 7 ¦ Uegemos al esamen del Abe vulgar, ke kontiene los veinte pre ema dl ze el Ántonio sctiomaron prestadasdel latin, i axó se mudaron los nonbres dealgunas en menos propios, Ó kofrutos:. Fuerza es mepetislas kon chos: (Ortografía, pág. 6)

A be ke de e efe ge ache i, ka ele emo a bedef g. hix 1 m ene o pe gu ene ese te v.cquís y zeda,. D Op. 5r stux iz. (Ortografía, pág. 8)

Las kuales, porke kon las bozes ke nepresentan, na kunplen kon las pronunziazioneskastellanas, mubas hazca D035 mas ofizigsy 1 Otras RONpucstas su plen poralgunas, ke nos faltan en figus. rayiregemogen boz.lestoMegó Grana demaosia, ke nos sobrarjd mubds figus ras, i letras superfivas.Estas onze letras Ad d efkmosxz por si mesmásmepte sentan su boz, i no se distraen á mas ofi ziodelgunio, i portanto ái poko ke der 2ir oa Has. Del nanbre de algunas sobra la e primera. En kuanto la figura de laf desta forma la ygprovamos en letra re donda: porke desaxomoda ta ¡, ke se la sige, i se konfunde mudbo zon laf, bal - de mono. Si se glargóra abaxo, komo en letra Rursiva ó bastardilia, no tenigrána: to inxonveniente: i tambien lo es averlargai hixa, larga para herir, í bika para: fosinvenzios' inpertinente de enpreaa, to, Ebnonbre de la Equis está muikoru' to é impropio, no se eskriviendo ni pro: nunziando la letra en'su nonbre;.me-. kor fuera Hamarlo Exis. Mas el propio. Ke ade tener formado de su sonido, se le daremos de: ke despues en las lecras askoxidas. El de laz dexaremos kortadesaze La kskomo taninkon ute l-pro, pinpároresprimir su boz kon todas las yoxáles, la sakaremos á plaza; dxe hagasu ofizio, pues las otras dos de su sopo c q soa mankas y 1le hazion tan mol.Destorrasdoze letras cghilopq tEwy, cimudo ke dezir i notara: (Ortografía, pág. 8)

«Lae kon las: tres vokales 201 haze ofizio de ka, komo en callar, collar, cupas kon las wirras dos e, 1,1: hazcede ze, komo en cesta, cebolia, cinko, cierto. 1 de axi vino ke para distingir mas fozilmebte éste segundo ofizio kone:; t, la puñieron cerilla, geíta, gebolla, cinko s cierro: iá durado entre mubosla tradizÍ0n desto. Otros despues menos aduce K tidos, komo la vieron en latin sin seri Ma en centum, Cicero, facio, y los demas, pronunziadade la mesma manera » lo xitaron la gerilla konld e, 1, idieron aká esta falsa rregha, kontra dos ke pri mero dduirtieron mexor en ponclla, ke kon eyigno á menefter cesilla. Tan elle Ja aplixaron las otras tres vorales a or” v, kontra razon, pucspara CHasaviela za - komo en sarca, poko, komo, MAX iNan do estotra zscr fuerte, komo enGtiego i Latin, i la q blanda.Lo kual en kasteltas no es falsa, ke no tienen diferenzia nin guna en el sonido, l ansi andan konfusas y Ke.Kada uno essrive la primera «e le oxtrreycalza, mozo, Zamata, Ándaluzta, ó £alga, moco, camora, Ándalycio, este kon gerilla, osta ella. Masguardando regla de ladorivazion, te ódees xrivir kon z, Andaluz, A adaluzia.Tansi en todos los ke el primitivo tiene z, xoMQKTUZ, KIUZ9F, krUZErO, krUzifixar.Ko nOZKO, KONOZCT, konozia; bezo, bezupoyabezar. Lo mesmo ó de ser en los des mas letras, welox, mweloxero, reloxito: box, boxes, box, boxar, boxando; arka, arketa, arkila: riko, Wikeza y, xixisimo, Sec. kon estos gisados se vienca á hazer de la e tres letras inperfetas de dos sonidos, la c para ka ko en, la mesma e para ke ei sonando z, gerilla ke tanbien suena ze. Son inperfetas, porke no aplikan su boz átodas las vokales, komo lo ve ven hazer todas las konsonantes, ni la geriMa se pone en ÉÁn, spervis, Bearrig, sino la z perdiz, Beatriz. Pues sonaron ee ki, $e $í, cagacu, devian sonar lo mesmo pospuestas, ecic, egic, as oe ne. Por estas finales konozeran ser la z suave ii blanda en kasteliano, los ke se gian, por ke en Griego la tienen por doblada. 1 se konvenze kon la suavidad del zezeg de las damas Sevillanas, ke hasta los one bres le imitan por dulze. I aun el nonbre zezeo y i el verbo zezear, i laboz ze kon ke lamamos, se eskriven kon elas No fue natural el zezegr en los prime» (Ortografía, pág. 9)

ros, sinoáaferozion, i enlos suzesorés ma la kostunbre en ke se krion. Vese klaro en ke lo pierden viniendo á KastiMa, i en estos oos nonbres kasaenkxe se bive, i xazq de monte, ke los trueran komo de industria, i por la kasa, dizenkaza, i por kaza, dizen kasa, i ahsi otros. Ke maior evidenzia puede aver para kon venzer, ke no es natural, sino maña? Este vizio afetan por kuriosidad, no sino nezcdad, en la Fuente del Maestre en Estremadurayi en Malpartida una legua de Plasenzia, lugares mui kortos i bien dIStantesd son por elo xcidos de los konvezinos: porke hablando kieren mas parezer henbrás, ó serpientes, ke onbres: O ke pa los. En el nonbre ke ái otra inpropieDad mui grande, ke se Hame ze, sonando kakon tres vokales, i kon solas dos ze, Esto vino del Latin korutamente pro nunziodo, i de averse mudado la pronun ziazion veniendo kon e, t, komo en Cea sar, Ciceron. Áunke esto no bastavas pues kontrapesa mas la otra parte: i pasa kunplir kon anbas la deyian lgmarCa ge. Tiene mas otro ofizio de xonpañia, re xunta kon la h anbas suplen la letra che propia kastellana y komo suena en éstas palavras charko, chapa, chaves, che ka, cheriar, cherion, china, chimenea; chixo, choza, chokar, chorro, chuexa, chuzo, chupar. Axiéi otro estropiezo, ke ansi xuntas suenan kazó sola la c, ké dando baldia la h, en vokablos ke tienen por Griegos, ó Hebreos, charidad, Chris to, Monarchia, Malachias, Ezehias,. Rachel, Micho!. Desto nazió la xomruw 210n de algunos nonbres, chanzilleria, tanzelaria, canzeller, Xoachin, parwoquia, parochia, ó parocha, Áchiles, Aquiles, i Archiles. Al fin sola i kon aiudas viene la c atener zinko ofizios y Komo en calor, cinko, fanka, Charko, moharcha, Pues ke wemedio para salir de tanta konfusion? Elexir letras kon ie: eskrivamos linpiai klaramente. Esto lo haremos despues. I no imaxinar ke aves mos aká de eskrivir por las letras akehas, ke seria krueldad, idislare obligar 6i romanzista Español para eskrivir kof su kastellano, á ke supiese Latin, i Gries go, 1 Hebreo: sino akomodandose na mas de d lo ke sueñan las palayras, komo lo pide la razon, i lo siente el Anto nio tratando de las letras, en éstas razo heskedizcansi: Ávemos akide presu. >oner, lo ke todos los ke eskriven de or tografía presnponen: ke ansi tenemos de eskrivir, komo pronunziamos: e pronunziar, komo eskrivimos: porke en 0. tra manera envano fueron halladas las letras. lóañado, si kada una nO Á dE ten ner, iexeszer un solo ofizio propio suio de la boz ke se le aplixó primero. Sin tiendo esto Franzisxko Guithardinaenmendó mucho del mal eskrivir en su Itafiano, mas. no todO., Otros 20S O tres mas modernos en Eranzia an kitado las letras oziosas de las palauras: mas no lo an opuredo todo, ni lo axabaron, por dexarsc en el Ábeze masJetras de las ne Zisarias. (Ortografía, pág. 12)

G. (Ortografía, pág. 14)

A la G la an xorido poxos menos in fortun.9s ke á lg q, porke lo gn dado dos ofizios,1ecvadola una korma pesada, kon ke ni vá atras niadelante. Digan ke fue por inxuriadel tienpo, ke io se della, ke no es sino por inoranzia ine glixenziade loske adulteraron i koxon picron las palavras, ila dExaron á ela en la kowuozion, pudiendo saxarla,idexar alli la adalteraen su lugar. El un o4 Zio es propio suio de ga kon las tres vo Kalesa o u, komo en gallo, gala, gozo, goxra, gusto, gulo.Eiotro esde ke, kon e iikomo.en gente, gigante, xente, xigan «te ¿; porke komo digo la xomruzion mu- -26s5u pronunziazion, i la dexaron adi, pudiendo ideviendo poner por cila esta ke, ke pronunziaron, 1 destaadultera zion la dieron nonbre de ke sin razo 11: parke esxon agravio de las Otrastresvo kales, kepiden elde ga, keruvoprimero: $ para kunplir kon todas la devian una brar Gaxe - Exivalente raz on es esta ú la ke dimos enloc. M. Aleman asvirrio bien, i kon.buenas razones tratando destalerra, i ladexó para ga kon tobgs das voxgles, i lo soró peste segundo soa 1130 Le movls AL dA nido adultero, i se le dió d la j esirivion do jente, jigante: mas esta letra j Nos la: vreprovamos, por lo ke diremos adelante. La korma ke la pusieron, fue unan. muerta, para ke meruviese su valor j boz kon £,1, Lomo en guedexa, Buewa, Gnevara, Miguel, guio, guinda, Guillen, aguila, kon ke habla Loro por zervatana: ke no uvo otra ke tu este kaso la pu: diése soxower i sozetiese, xkomo á la c soxorrio, isuzedio la gu kon su ke-; miendo para gue qui. En otras mu- ¦ das oxasionez la nes bivalsucna, KO». 'mo en aguerozaguelo, verguenza, gue ' vo guero, averigue, santigite, Ogue, df: gutr, ara ulentesi OTFOS, Kar0s€ por “Estas vos diferenzias tan kontrarias €ñ una ' notable anbiguedad, sin aver weglanirazon para salirdcia. Nosotros apenas salimos por el xonozimiento ke te: “pemos de los palavras, i dudAMOS En las: “no konozitas: mas los venideros; 1es-. “tranxeros, Komo saldran: de duda por via de Jetura de tal eskrita 1bassio avedas! oizo?En ninguno manera; komo sis") (Ortografía, pág. 14)

tingiran entre arguero, aguero: puera, ogucla: xargue, ague, ilos otros? No ai 1m090, sino el ke daremos nuevo, idió Aleman Bien klaro se vé ke la Ortógrafia no es solamente para los ke sabéti lu engua, sino paralos kg la-an de saber, X paradexlararse kon los ausertesy Pas 19 kitar ésta duda me nkomodé-ió ar iEcs por un interin yentabto. ke salia mi Ante grande Española, dOPDe se niorImasen, en ponerh en lugar de u muer> ta,.koma Jo hiazen ter Teolio dos vezes ke la g guardasa válor ron e. 1, koma €en ghembo, longheza, ghirlondo, ph nar i otras: pori: c no me leiesen los an sentes ke, lo ke ó cskriviese por ga si lau, komo ginda, Migel, i elos: prod anunziasen zinva, Mixc), por su oe prawada kostunbre, ideskonoziesen el vos xxablo.] aun kebandose en la letura viexa, fuera mas kómoda la h, ke la u. 14 ái amudos enterados de mi intento, i ñold £skrivo dias 4, porke en mi ortografia 10 kcdase kosg inperfergii limpia so gaeasu primera fuerzg. (Ortografía, pág. 17)

«iLa h pize el Antonio ke komo nos ssorros la pronunziamos es letra. 1 mas lexgamente Lo prueva; Mateo Ale. “mán; iió.siento lo mesmo iporke larra es el karater i nota ke wepresenta boz gualkiera: Ho veran klaro en habla, hebo, hilo, hoxa, hurto, en ke suze. Dió por la f, ke ponian nuestros antepqa sados, fabla; feho, &c. i en Otras in finitas palauras. 16 añado esta advertenzía, ke no inpide hazer sinalefa la *. vez ke es menester, komenzando din: zion, de la vokal ke prezede final y la ke ella tiene despues de si. I esto es ' gs ÍOFZOSO EN YErsO, ke pareze ke entonzes pierde su valor: mas deve seraras vezes, i evitarlo el Poeta, komo lo hazen los buenos. Lo mesmo siento en Latin, iGriego, ke es letra kon la dig nota de sinalefa, komo sien Ee lo es en Hebreo, iArqvigoyi ñ hab e inde lenguas Orientales, An la puesto por konpañera a la c paractre, komo aNiojXimosyiála p, i alar, komo dios ea Elas..Oxasioón avia ari de neptehena D£x al vulgo de Andaluzia la baza yre «da truneron feamerite por kt da re por h, Mas los kuerdos ¿3 nada. Hará y $ se konixen 2ello en Kastilla,: SROfwin 1xando Kastelianos viexos ie ofeno fácade-tan torpe vizios: Abímxeda la Inpor Jerrámezesoria 2: masinosse á de PDOSESDANAS nonuemai esta vEia. 515 KOm0ené a2d, 0, OnbreytARARO, Astoria, gueso, guevo, i otros tales. El Ke po kisicre la ga, eskriva la nota de dene sobre las, úeso, Úcvo, úespen, Sertas aunke mas Hena boz haze gue- -. SOSBUCUO)QUCSpCo, Bguerta guexo, - - Sigucla, Mariguela, gue=. -*. (Ortografía, pág. 18)

A ¦ A AS y y (Ortografía, pág. 19)

La Les verdañera vokal, i haze silobg entre konsonantes, i xunta kon vokal, si ela tiene el azento de la dizion, komo endezía, leía. Mas sin el azentó xunta kbn otra vokal se ablanda i pega endirongo kon ela, komo en iá, iéma, 16, h%go:: ke tanbien hazenditongo ld i, ila u antepuestas, komo pospuestas le gadas á otra vakal, no teniendo ellas el azento. Los ke no konozieron esto, Yamaronla konsonante, antepuesta, dÍzicndo ke heria, i pusieron por ella la iotra ke Haman y Griega, ia, yema, io, yugo,» Mas fue creor é inoranzia de di tongos. Delos dexamos ditbo en el ars te largamente, i aki mepito en suma ke son estos Katorze, al el ol, an En 04, Éste por sinalefa, iiaíe io in,-1a Ue ni no, komo en aire, ofeite, oidor, pausa, uno ú dos ianguas, iegua, í3, dió, yiugo, lus tcyagua, ague, kúita, antiguo: i ansi úevo, úeso, úerta, úexo, úcsped. Tritongos de tres vokales en una silaba ái lin< pios pioststoskuarro, iói ié1, uátuéi, komocn prezióss, preziéls, aguais, aguéis, gual, buci. E losdiho para desengañar de la y Griega, aunke talos dotos iaduertidos ladesehñoron, el Antonio re supo bien los ditongos, pienso mexor ke los Otros, komo se ve en su arte, si bien me dexó algunas pokas puntadas ke dar en ellos. Simon Abril kitó la y, Hernando de Herra, i otros. I ansi redará fuera nel nue vo Ábeze. Demas desto se xonven ze ke la i no se haze k0usonante kaiendo sobre vokal, de kuando es koBxunzion dizion monolitera i monovokal, komo en estas frases, en rasa i en la kaVe: Pedro i Alonso xuegan: en ke kuaxamos lo i kon la voral sigiente. Áki la i es oizion sinifirativa por si: dizion no la puede hazer letra ronsonantetluego es vokal.En Rf ei, lei es vokal, porke es una del bitongo el unixa silabadeR ki, lei: pues formando el plural R£cies, len iestanbien lo á de ser, no ostante parezer ke xgrga sobre lg e, ke no korga salopsinorodo el ditongo xunto, aunká parezka ke €da komo mas proxima se pega; Ke sinó, dieramos en Otro aSUrdo, ke tras ditongo no pudiera aver Io ka komo la ús on teiesespoioMaio, Pe leaipzxomo en Letib: en Caíus, Graius, eia, eiús, i en Griego en Áxaja, Basilcia, Froia, Ándreiasy dareios.:: (Ortografía, pág. 20)

r “"Rífesta dezir otro ofizio ke la die. JOR de ke mui estraño della, kon KE: tos talmente la sakaron de vokal, ila hizieron konsonante. I para elo la alargaron «por abaxo ansi j, ita: dieromel. monbre jota kowuto de la Griega io ta alld sienpre pura vokal,: Nazió. eso to de:.aver mudado, i xowonpido los onbres el sonido blando, ke tenia Be vokal dicongada kon la: sigiente, en el de: ke., komo en jaspé, jatan:: 2ia, lerusalen:,. leremids:, Josef, lulio, iOven, jóxundo, juxundos justo, Jer ro. 1 no: solo en testos lugares., se 11: troduxodomdulterej sino en toña patt2, KOmO en viejó y paje, konsejos * e KOIGme z ta (Ortografía, pág. 22)

Koraje. Aki xlámo, porké, si la mudaron en el sonido, i alma de otralerra, no mudaron tanbien el kuerpo, kitandolaá ela, iponiendo la otra > komo se hizo en kautivo, sobre, suegra, de Captivus, super, socrus, 1 Otros ziea mil. Pido xustizia, iprotesto la nulidad de lo aprozesado por la parte kontratig, por no kontestado kon la razon, i verdad. Í se hará dDese- 0 eskriviendo komo pronunziamos, Xaspe y xatanzia, Xerusalen, Xeremias, Xosef, Xulio, xoven, xoxundo, XuXundo, Xusto, xXuro, viexo, paxe, konsexo, koraxe. La I maiusxola, ó versal haze su ofizio de vokal, komo en Ines, Isabel, languas, lugar de la Rtioja, luste xonvento de Xeronimos en la vera de Plasenzia, i parokia, i kalie en Salamanka, ke Haman de Santiuste, por san luste. I sin mudarla nada la obligan d hazer el otro ofizio dE Ke iKOmo en loka, laxome, leveon, lulio. «Venimos asi d xger en otra insolable duda de distingir estos kontrários sonidos. Por la kual veo ke leen juste, los ke no oieron ke en la Vera dizefi justo. El remedio solo es desterrar del Abeze la ijota intrusa en ofizio oxes «- La l sola haze su ofizio libremente: mas doblandola kon otra., las dos has zen otra letra propia Española; komú Ja ke suena en estas diziones y Have, Haga Meno, Hevo, oisgallina, Horar, Ho ver; Mueve, llúvia, El Pottuges la suple kon lh, filho: el Italiano kon glisfigliolospor filloloshizo.Menester an enmienda komo nosotros: la huestra es mas fozil, ligondo las dos ll kon un sutiliwosgilo por el pie, haziendo de las dos letras uno, la ke suenan i avemos menester si su nonbre sera la, formádo de su boz, ke la 1 es lixidast la r, se dira adelante: La n tanbien sola suena libre kon to - as las vokales; aunke porser tan ela: (Ortografía, pág. 23)

Fa la notaron los Griegos dos motas ke ante olgunas KONSONaAtEes se eSKYeze algo, i lo mudaron en otras kontra toda razon: ke no son bastantes leves aferos de konkursos para alterar letras. Moubdaron la en gáma antes de gamma, Kappa, ki, pareziendoles ke ante elas Bangeaya un poko. I porla mesma raZon akg pudieramos hazer lo mesmo, si se konsidera en vengo, menko, lonkai otros, ke alude q ello; mas de ke sir wiera, sino de enwedo. I lo ke de suio se haze elo, no d menester señal ni enseMorse, Tanbien la mudaron en mante bf mp kontra la propiedad de su lengua, ke ninguno palavra axaba en m. Í poresto no devian axabar silaba kon €la en medio, komo no en fin. Tomaron los Latinos esta xegla ante b p m, í Jos nuestros delos KONdESKINDO, por Ke xontrodize en kastellano, komo en Griego no axabar dizion kon m, iaxabar silaba en medio por respeto de la vezina. I no bastg ke parezkg ke suerta mante b p, ke lo mesmo parezé en djversas diziones KONKUrentes, en baxo un pollo. Txomo aki no se úde mudar, -tanpoko alli: ke no.ái mas razon en me dio de oizion, ke entre divlsas, pues tan xuntas se. pronanzian, Komo Unadizion. Tan poko, tan bien, apartadas di ziones no la mudan. Pues porke laan de mudar konpuestas y tanpoko, tanbien? 1hazen argumento de igualdar las istanzias sigientes desta, 1 otras letras, ke ió é notado, ke se ablandan, ó engrosezen, ó se CSKUTEZEN KONKUriendo kon otras, 0 konsigo. La o en prinzipio, de. parte es firme, en mes dio i fin suena loza, notese en dado,. DEDO, pardo, pared, ke ho se parezen d La primera al xusto.- La rantes del, n, se: engroseze, Karlos, perla, karne, pierha y akikasi la doblamos. Pospueste -no larenemos, iansi á Euricus womon- \_zaron los pasados Enwixe: i los gro- -Seros, imuxeres, ke larrasponen, dj: en Kgluos, pelwo. Larzilos, fingles JN o. ¦ se se esxurezen, ó enmudezen, sigiendose lo fuerte, ó doble, pronunziandose apricsa las palavras, komo es ordinario, si nó darian pena, Enperador Rforiono, poder reir, los mobles, las ramos: i la santes de simesma, las savanas, los sabavos. La I final sigiendose Otra detiene un poko para apartarlas, La ke los Estremeños la pronunzian mui espresa. La ze kon alguna diferenzia diversas provinzias, i personas: Mos todos estos diferentes afetos no kostituien. diferente letra, ni es kausa bastante de alterar la eskritura. T fuera nunka akabar, kerer dar modos de eskrivir kosas tan livianas, i disparatadas, i otros enfosis ke tienen en olgunas partes, Saxamos ke pues en unas letras no se hizo muDanza kan oxasiones iguales, ó mazOres, no se deve hazer en Otras, ni en ninguna. Por estas ó semexantes razones mudos kuerdos ibien oduertipos desehgron la m ante bpm, i eskri- “2 vieron vieron n, (poner tu antes de m era disla te). Parezióoles sin duda lo mexor, konozieron la verdad, ke el uso malo, 3 regla, del Latin i Griego no vale en el kastellano, ni sedeve admitir. (Ortografía, pág. 25)

Tiene la ti ofizio de otra letra Kon uña tilde enzima, kual es la re suena en leña, peña, bañe idañe, Iñigo, doñigal, Ordaño, puño, ñude, añudar, fublado, La kual no se á puesto en el Ábeze: mias porke konviene ponerla por su distinto sonido, de la ñ tiloe la haremos pegando la tilde á la n kon rasgo sutil, Ha Hamaremoste, Pensaron algunos ke valid por 385 411, porke de pánna, anno; se dixo paño y año ti era error, ke tanbien de Hifpania, ó Spania, i de Alar mania, se dixo España, Alemaña, de tan miagño, tamaño, i be animalia antiguo Español, alimaña, zon metatesi de lal, i n, seves ñebla, dizen aloeanos, de nies vestiebla.. “2.... umd A A 5 %a a ka delaP viximos erebare xuaplida gente: aRi basta dezir ke la xuntan kon h, para ke anbas suenen f. Hizieron esto los Latinos para eskrivir los vokablos Griegos, pareziendoles ke la fi Griega se konpuso de p, i aspiraztón: 1exrraron muro en elo, pues tenian f ekivalente ála fi. Del Latin pasó al romanze kon notable exor de los primeros ke lo admitieron, sin akucrido ke tenemos f. Mas ai algunos ke piensan, ke Está tOdo el sober en eskrivir komo en Latin Philosopho, philosophia, sophista, Phi lippe, pbysiro, sappho, i otros tales kon ph. I por Conse piensan parezer ke sa benlerras, muestran ke las inoran. Ada vierte bien Aleman á los de tal opinion, ke la dexen por creonta, i usen c1 todo de lo f enrmomanze. (Ortografía, pág. 28)

La Q es otra letra, ke bien baila. Muho me camiro ke en todo el tienpo ke duraron los Latinos, aunke delos menos, ke dexeneraron mudo oe los Grie dos en buena ortografia, i la tuvieron, ivexaron.mul burbara + másde los 3a lralia, Franzia, i España, ke en tantos sis glós no xaiesen en la kuenta; ke esta le tra es inpertinente: Txe si lo di!rtie, “ron, no la cbasendel Ábeze.. Vio Kin: tiliaño la mota», irragóla; dIXO kitese, i no la kitó. Gránde recina es la inora e zia, i ke tiene mubos ileales vasalos, firmes komo oka en la pereza i abuso, Viene esta gu perpetuamente arimada alau, xomoaneña kon brázero, ke tica ne melinore, iasxo de Hegarse alas os tras vokales, las toma su boz desxkor« ¦ tes kon guante « Kienxon esto no la ehatáne'si por enfadosa > Rleparó en ela el Antonio, i xonoziendo su enfas dosladesehónesa Ábeze, aunke des xandose levar del koriente, usó del para gue qui, quexa, quilate (ansi dDisimúlé 1ó en el Trilingue kon lo viexo, porke la arte Latina nv saliese kon toda la novedad ze un golpe, ilo mas uri xente fue, porke no avia tenido kien me hiziese los loros nuevas komo do- ¦ 10) y ra) en lo demas usó la c, komo en kual, kuando, kuatro, cuaresma, kuenta, cues ta, zinkuenta, konxe salio de la anbiguedad ke haze, sonando unas vezes la u, otrasmo, Tiene el abuso, ke sigieno dO seátras las dos gu, suenc la 0, komo en qual, quatro, quando: sigiendose i, nunka áde sonar, komo en quiero; ¦ Quiñones:, QuIZada, QUINZC > maquila: sigiendose e, las mas vezes no de sonar, komo en gue, querer, querella, ulQqueza: Otras vezes si, komo en quenta, quentas de maravedis, zinquenta: * mas es menos vezes, porke la e se metio por ela en cacrda, cuero, kuerpo, cuelo, cussta, kuenta, cuentas de rosario, zin kuenta, otros. Deroda esta boraxa q horamos kon edar álas dos c: qdel Ábeze, i kedarnos kon la x, keximple bien, ise lego á todas las vokales igualmente kon su uniko sonido i fuerza, ó” valor. (Ortografía, pág. 29)

. Lar tiene oos ofizios, uno de fuerta en prinzipio i medio, mas en medio li doblan iotro de blanda en medio ifn, komo en fama, red, riko; rópa, rudo, pa sra, karxeta, kamillo y KONO, dENYEA: pora yar, kerer, parir, xlaror, Peru, tad ur.Lomenzó esto de los Griegos, ke si elos hizicran dos letras, komo devian y Una para el un ofizio, otra para el otro ike daramos en paz. Mas ellos en priozipio no la eskrivieron desnuda y sino parg señal de fuerte la pusieron enzima lg. figura, ó letra, de su aspirazion, lerrarsy lo ke wepresenta.boz. Ípor eso palayras suias las bolvieron en Latin por. rh, komo thetor, rhetorixa, Pyrrhus. 1 pudo ser para distingirlas de las pra pias: porke kizá los Latinos en prinzis pio la: pronunziavan senzila i blandas; komo ói dia la pronunzian enTralia por trodizion antigua, ke pudo alkanzár sus Ríomanos, komo en 24mo, remo, riko, toma, tuga: hosotros doble en el yramo, remo, rmixo, Ríoma, ruga, I es xreible alkanzó, por lo ke se eskrive de Salvia maestro de niños, ke inventó R para fuerte idoble, Aunke hasta agora no se á eskrito doblada en komun al prinzipio, sino es por mudos partikulares fuera de enprenta: i estos los mas rromanzistas giados de la mazon, ke es maior prueva: Hevandose los otros de ésta regla, ke ellos dan pegada del viziad0 Latin y ke al prinzipio setna dO> ble, porke nosoiros la pronunziamos wczia, komo en medio doblada, i no es ansi en ltalia, ni fue en la Eolia, Mas en rrazon de letras no á de aver megla ne sonar axi una kosa i ali otra. Por esto Benito Ruiz maestro de leer i esgrivir enManrid advirrio mexor en la ortográ fía ke inprimio, ke se ade doblar enpria zipio komo en medio.La R destaforma maior piensan algunos, i mubos, ke Ia le por dos: i noodvierten, ke si eso es en prinzipio, la mesma fuerzadan ála pexeñg, ni re ga menio hiziera despró=. poz; porzion entre menores, Í poreso nas “bie la eskrive por dos. Ni menos advierten, ke en medio en letrero de todas grandes no lo puede valer sin dos blarse, porke no pudieramos distingir lo lerura, ó pronunziazion, en estos nonbres apellidos los PAREDES, Jos PORRAS), si esxtivieramos PO-: RA S, i ansi en otros. Develes parezer, ke kon figura krezida suena mas fuerte, i es klaro engaño. Esto piensan los otros de laz, ke por ser oe gruesos trazOs y Ó trozos, tiene mas fuerza, i aun e la x respeto de la j, i lo g. Unos 1 otras no lo xonsideran todo de Heno. Para salir destas konfusiones es fuerza axkomodar dos Karateres para los dos ofizios tan distintos de dos letrasdiferentes, ke hazía lar. uno para la fuerte hehode Ha mesma doblada en una letra, desta manera 1. Hamandola tra, tanto para prinzipio, komo para en medio komo solia. El otro para blanda, i pora este kéde elig sola senziHa kon el nonbre de re, ó ere, ke dan á la desta forma 2, 1ió la doi el mesmo kon vokal antes, porke sola ella de todas las konsonantes no komienza dizion en Kasteluno por su blandura. Mateo Aleman tanbien la dividió en dos letras, LOnoziendo kon su grande inxenio ke inportava: aunke no xonformó tanto los Karateres kon lo antes eskrito, komo se haze desta manera ke ió los fórmo. Para doble dexó ésta figura r. pora blanda éstorra redondia 2: mas éstaldno es menester, ni konviene por estrañarse mudo de la masfuskula. Esta blanda se haze likida koMO dIremos despues. (Ortografía, pág. 32)

T. (Ortografía, pág. 35)

Lartiene su valor en Kastellano kon todas las vokales, komo en Griego, En Latin la xoronpen kon lai, iora oral sigiente: mas allá se lo alan en eso. Áxá olgunos rieren dar la por sonpaítala), en Thomos, Theologo, kotholixo*Matheo, kathedra, i en otros tales nonbres, ke vinieron de Griego, ó Hebreo, por preziarse de la etimoloxic. 1 kizá no porke la sepan isino por. Ke los vieron ansi eskritos en Latin, kuanto iewan, xuzgaralo ió, sino estuvieran ió kondenados por otros. (Ortografía, pág. 35)

La vtuvo dos ofizios en Hebreo, i en las lenguas sus dependientes, i en Latin, de axi kedó kon ellos en Italia, i los pasó álas Alemanias, á Franzia, i España, otras partes. El primero es de pura vokal, la kinta de las vokales, komo suena en uno, luna, lunbre. El otro de mera konsonante, en prinzipioi me di0, kt1al suena en valle, vega, viga, vói, vulgo, Alva, aver, avido, polvo, divalgar. Demas desta figura antigua triangular v, inventaron esta otra u de doi piernas en kuadro: i be anbas usaron por konsonante i vokal. Mas en prinzipio, i por majuskula de vokal, ixonsonqute sienpre usaron la. primero de. (Ortografía, pág. 36)

fgura triangulada. Enfodandose lá mu das desta xonfusa anbiguedad, divivieron las dos figuras en los dos ofizíós, la triangular para kKONSOnante, la Otra kuadrada para vOkal. Ansi departidas las usó el Antonio en su arte Kastelana, i estranxeros las Komenzaron dias idintroduzir en Latin, i por aká otros en romanze. I por esto alábo los kuriososde Sevilla, ke ia inprimen sus libros kon esta distinzion. Los primeros no pusieron versal de la kuadrada, tusaron de la triangular, ke ésta perfezion les faltó. Lo mas zierto seria por no aver fundida la kuadrada en las enprentas: ke no dan los moldes poko estorvo, i no aver luego kien los haga, para exexutar lo ke se inventa. ládespues xejólo' tenia advertido, i eskrita la: ortografía largamente en mi artekas tela na major, la é visto estanpada ésta U versal bien-galana en un libro estran xero de Latin, i pudo advertirlo por si el queor.M. Aleman los dividió, mas no: (Ortografía, pág. 37)

trató de las maiuskulas, porke se préa suponen: d10 nonbre de ve á la konsonante, ióse le doi de va, por aportalla de la be, porke mudos las konfindene Resta solamente, ke todos konformes obrazemos usa tan bueno, i nezesaJIO.. (Ortografía, pág. 38)

Y, - La y ke laman Griega, la nsen por vokal, i konsonante: por vokal kuan do la ponen sola por xonxunzion, i en fin dirongada, komo en Pedro, y Kuan leen Rei, Garay, i entre konsonantes, komo en Martir, misterio, Ulises. Mos es engaño, porke pora lo primero 1á tenemos estotra i, ke nos basta: en lo segun3oleran, porke se ó de eskrivir lisa. * mente, komo aká suena kon nuestra propia letra Martir, misterio, Ulises, no komo en los otras lenguas. Paonenla por konsonante á su parezer, kugndo se sige vokal,. ipareze ke karga sobre ella, ke ellos lamaan herir. I no es, sino, ke se pego, Í kugxa kon ella en dirongo, * E o komo: (Ortografía, pág. 38)

Komo Xedadiho en lai, i no es menester wepetirlo, demas ke lá munos la es kluicron, i nos la ebaremos del Ábeze. Tilde. (Ortografía, pág. 39)

Demas de las Icrras usan una tilde so bre vokal, ke es una rraluela tendida algo torzida, para suplir m, n. Kápo, kátar. Este eswastro de las zifras, i obreviaturas tan meprovodas portodos: i ansi se deve eskusar KOntra la pereza ve los inpresores. (Ortografía, pág. 39)

Epilogazion sumaria. Esto es todo lo malo, i lo bueno del Abeze viexo, i manera de eskrivir vulgar, en ke llegan á zinkuenta, ó pasan, las notas, 1 adverrenzias, ke á de saber el esxritor, i letor, ia de letras xepor si solas dan su boz, 14de abuso iremien-.d0s. Rífesumolas, para ke por vista de ox0s se vea j krea ésta verdad. Estas diez -Ld de fx moxz yale kada uno por si i son diez notas. Las otras treze kg hil np qrstu y, tilde, valen por si, i por otras, solas, ó kon otra. La c trae zinko advertenzias de su letura, komo en es: tos nonbres caroyciento, gapato, Charko, architetura. La g kuatro, komo en gollo, gente, Miguel, aguero. La h dos, una sonando, otra siendo Oziosa, KOmo en hanbre, henbra: honbre, hermano, huérta, huexo, por onbre, ermano, frerta, úexo.Las de ofizios, en ke ainda tan kon las orrasletras. La i menor dos, la suiade vokal, i la de ijota, ir, paje: su maior las mesmasdos., Iñigo, lusepe, i ansi son kuatro. Lal oos, largo, Hano, La ndos, komo en niño. La p dos, Pearo, Philosopho. L artes, komo en qual, quererseloquente.Lar tres, roble, karo, eredar: i tendrá kuatro, si la grande seadmite pordoble, Las dOS, Una ke la desta forma larga f es para prinzipio de partei silába, la eslavonada pexeña para fin, kono en feñores, palas: i aun la lorgg se pone en fin de silaba ante KOnsonantes y efperanza, teftigo, La otra ke xuntas los dos, la menor ade estar segunda, komo en ilustrifsimo; Lar dos, tabla, kathedra. La 1 kuadrada dOS, de vokal,ironsonante, i noúnde komenzar dizion: la triangulada las mesmos dos, i Otras dOS, ke Ú dE SET MA iuskula de anbas, iikomenzar dizion por anbas, ke son seis, 4 lo menos kua tro advertenzias komo en kuna, biva, uno, veiate, Vrban, Valenzia, Virtud. La y dos, trabaxo y ayuno. La tilde dos, de m, n. suman 50, í mas, sin kontar las mujuskulas, ó versales. Kuanto mas fa ziles seran no masde 25. sin enwcdos. Ríeprovazion de los abusos, Esortazion ó lo mexor, Respuesta á flakas OXeziones. (Ortografía, pág. 39)

K toramente se vé en esto la ronfusion i difxultad, por donde ningu - no sabe ortografía. 1 por otra parte se «pie el xlgmor de mumos, ke desean sa= (Ortografía, pág. 41)

-berla, Testimonio baltante dan des: te deseo los sabios, iprudentes y ke on eskrito libros della: i los ke la an mexorado en sus eskritos y, aunke no ala sido en toda perfezion. El memedio uniko es renovar lo viexo,1n0 ól Otro, dexar el abuso, i tomar uso nuevo. Kuanto mas fazil será al niño, 1al maior, saber solas veinte i zinko letras, ke le daremos, para leer i eskrivir ka Kastellano perfetamente, ke tanto enbarazo? Esta perfezion buskaron los otros, i desxubricron mudo della, iió el todo. Ke maravilla ió, ke é gastado kuarenta años en estu- 2:10sen Salamanka, i los mas enseñando lenguas, por donde me kosta mas de la inportanzia de la buena ortografia, ke los ke por esto no a pasado, no pueden bien ser xuezes de eskrivir. Jaunxe esto no es alabanza, sino dezir verdad, para el ke par tal la tuviere, alegaré el pretesto del Orador Latino ke dize:.Bene porest oraror fe alin quentulam laudare, dummodo non fit alter, qui hoc legisime facere pofsis, 1 deseo persuadirla, porke akabemos desta vez en kosa tan inportante,1Deseada. Silegaron otros á este punta, kizá los detuvo Ja difikultad de desarroigar una tan viexa kostunbre. 14 mi me la proponen algunos, aunke dDeseanio mexor. Mas á mi nada me axovarda, i xespondo ke 1ó la veo, i KOnOzxo, ike naze de temor antizipado antes de la prueva, imaxinandola xigan te, siendo sonbra vena, ke en degando laluz de la razon i verdad, se desvaneze. I ke antes me da esperanza la verDad, ke nunka kiebra, aunke adelgaze, iesté por tienpo oprimida. lio la mues tro á onbres razionales kon evidentes mazones, i bevo kreer, ke konozida la abrazarán, porke la deven amat, i kererwazon. Íxe komenzado, ello krezerá. Si los Griegos komenzaron kon diez i siete letras no bastantes, iPa lgmedes axrezentó tres, i Simonides (Ortografía, pág. 42)

Otras, kon Otros ke sigieron su parel zer, i laslegaron al numero entero ie veinte i kuatro, ke avian menester, 1 hasta aora tienen: i las admiticron todos komo provebosas. Los Latinos ansi mesmo: si sobre etras diezisicte ke tenian al prinzipio, akrezentaron seis tomando algunas Griegas, i xunplicron su falta. Si los Hebreos, i los Siros despues mui nuevamente mexoraron su eskritura. Porkéno éló de kreer de mis Españoles, en nada inferiores ningunos dellos, eninxcnio y kordura, i valor, ke azetaran una kosa ke tanbien les está, i les sera de gloria para la posteridad, ide ONAA KON Otras naziones? huanro mas ke puedo dezir, ke nada in vento de nuevo, Sus mesmas letras les toi mas pulidas, i en mexororden. Es Kosaleve ke nada esxureze la xunta, i ligadura destas kuatro « > 45, i de gran de adorno estar en un karater per letras sinples, i solidas por si en el Abeze kon las otras. Las d0s q y iúá otros las vesebaron. Las dos ej desécho tó por mi kuenta kon razon. La primera in+ venzion de las kosas sienpre xomenzó ruda (adviertase mubo en esto,) (despues se fue puliendo, itraíendo d perfezion. Eso iprokurado ió hazer en la ortografía, iletras Españolas, kitando las kortezas, i limando ialisando lo aspero ke tenian. Los ke no kisiercn venir d lo bueno, ió avré kunplido kon lo ge devo á mi nazion, i por ellos kedará hazer este bien á los siglos fururos, i asimesmos: ke seran tenidos por kutidosdeaxellos, si lo hazen, ist nó por nezios. le saxo mi blanxa kon dexarsclo eskrito. Tdigo ke 4de Romenzar por el exenplo be inpresiones: i estas harc ió las ke pudiere, ke iá tengo hechas para elo las Iesras nuevas, ke son nezesorias. Tadvierto ke los ke agora: tienen agarado el abuso, ksda dia a de irtaltando, i seran sienpre menos. [. alrabo de zinkuenta, ó sesenta años ta- 905 seran arobgdos, Ómestaran poros. Kor- (Ortografía, pág. 44)

Konsideren en ke siglo de Ora se ha: Varán entonzes nuestros suzesores, sin ke ninguno pueda inorar la ortografñia hasta el mas mudo, si les hexgmos esta tan perfera, ke diré luego, Kien puede aver tan inkonsiderado por lo ke a si toka, pues ó el se le dexa liberradde estarse en su uso, Ke no kiera, ke los niños le deprendan mas fazil i mexor? Esto i semexantes waz0nes respondo konsiderandome á mi solo, i mis pokas fuerzas, ke si bastan para komenzar, no bastan para prosegir mudos años. Mas si otros kuriosos me aiudan, komo espero, ke los ái kuerdos, ideseosos ke no esperan «+ mas de re io xomienzea inprimir, mul presto se introduzirá. I mas si el Pel nuestro Señor, enterado dello lo mandase exckutar en las enprentas, 1 poner en la rartida el Abe ze renovado, daria por axabada ésta enpresa.[ no me keda rá por intentar éste medio: ke es bastan te hazer inmortal á pnRtei en la fama, komo alRfei don Alonso las tablas, ke janian tos Astrologos Alfonsinas. Bue no es ke la lengua Hebrea, i Araviga, ilas otrasdcO: fente, i le Griega, i Latina tengan letras propias y KG una de su manerc, i no lis tenga la Española, sien do mexor ke las otsas, iEast par ron la Grixga, ke fue da ruina de las ke an hablado los onbres, ien perte se igunia, í en parte venzo. 1eos mudgmexor ke la Latina, komo tengo dierrocaDo, heo xotexo deanbas, isaldráen elarre presto á luz la provanza: sino ke desto tra inferiortenga mendigodas 23.Ke no bastan ni kunplen lo nezos vio sin rre miendos i abisos. Grantesinido fue es tedelosantiguos, i le tienen otros modernos kon engaño, ideprevada opinion yarimandose al Latin en paisuras, i manerade eskrivirlas larinizadas, por parezer sabios, tentendo alos otrospor norantes en la lisura: sin advecrrirre ka Latin no ái baena ortografía, sino mui malá ipenosas nixc, aunke allá se úla de guardar, para nosotros es dañosa, ke tenemos lengua, ipronunziazion dife rente. Ni menos aduíerten, ke hazen, esklava su lengua de la Latina, komo ke por si no valiera nada. Kosaindine de prudentes i leidos, i oe invinos hixos de averse kriado en ella, iser su lengue natural, i ke deviaser, i hazerlo al kontrario: porke la Latina xomenzó de la Española mucho cares ACRFOmulo, i kre zió mezxladA kon la Griega por las xen tos ze de allá vinieron, i de otras. Alfa fichicade ncrazos, i no fue de las72, oe la division komo es i fue la Española. 16 ói dura, lo deve ála Iglesia Karolixa Ríomana, en kien kedó, no por mexor, sino por kaso: i si uyo misterio, ordinariamente Dios esxoxc lo mas fla. KO para sus maravillas. Kosa es esta en ke se deve mucho reparar, idina de ke pongamos nuestra xenerosalengua en su libertad i dinidad. En buen orakead mita palavrasLatinaskon moderazion, Lde otros lenguas, vestidos kon el traxe (Ortografía, pág. 46)

Español, komo andan otras » Esto hazian mexor los Griegos, ke las palayras axenas ke rezibian, las mudavan, i vestianá su modo. 1 ke la demos letras propias, komo alhaxcs dOMestikas, ke no lasande á mendigar prestadas del ve zino. I xkomo se diferenzia en muchas eszelenzias, diferenziese en esto. La desgrazia fue ke no se lo propusicron al Rei don Alonso el Sabio, los kedevieran arorzarlo, ke komo dió lustre la lengua Kastelana en otras kosas, se ledicraen esta. K on kuenta fazilidadi felizidad idesronso eskrivieramos ól>si los antepasados uvieran pues to esta diligenzia: i no los kulparamos de deskuidados. Pues abrir el oxo; ke los venideros, para kienes seremos antiguos, si les dexamos buena ortografia, la estimarán iaolabarán: i si tan mala komo la hallamos, nos tendran por tan eudos i neglixentes, romo los ke antes de nos pasaron. Ké diran de aki a zin> kuentagños, de loske agora eskriven (Ortografía, pág. 49)

€xzelenzia, explixar, exprimir, €Kas Men, exprelfo, efe, dellco, mandale Kón x, idobladas MT, i tales? Lo ke dezin \_Mmos nosotros de los ke antes CskrIvien TON kaxKo, kaxkavel, KOXKomon, Ottg leve duda me ponen, komo se lecrán des pues los libros, ke estan eskritos en el uso viexo? respondo, ke en losawertimientos desta ortografia, HEprovando axel modo, keda bastante mues. Erá, pues digo todo el uso de las le tras viexas. Íke no hazemos total mus danza de letras, ke las mesmas dexa: mos, solamente enderezamos lo tar»: ' zido. 1ke tanbien keda en el uso de ' laléngua Latina, i su gramatika, ke sienpre se ó de estudiar. I guando nó, valicra la konxetura, komo kon la ke agora leemos letras antiguas de mui desvariadas formas, de las ke lá usas mos. Demas ke kasi todo en zinkuenta Ó poxos mas años estará xonsumido en kohetes, í tiendas de espezieria, i €n kartoncs, ó papelones, komo aki lo vemos konsumir kada dia, Ó por vexez se aurá rre novado en la buena otro grafña. E: desgarro de letra de eskri torio, i p ozesos amo haze argumento, niostaálo re pretendemos, en los libros por enprenta, ke es lo prinzipal. Elezion de letras propias, - Para lo buena ortografía Kastehana fazil i zierta, ke todos desean sober, son menester veinte i zinko letras Xustamente y para ke CSKTIVAMOS y KOMO Se Pronunzsa, T pronunzitnios, Oa. MOSC eskriva, Kon deskanso i fazilldd. Í se pudieron inventar de nueva forma: nas poske esto fuera muta navedad las tomarcmos de los 1ó0scDASy 1ikonozidas portodos, CskOxicn3o, 1 xantando un Abeze kunpiizo sin ucngua ni sobra niabuso, LG mo es de kreer lo hizo el primer inventor de las letras » i lo sienten toos los dOF0s, ¦ advertidos, soñando kada le: (Ortografía, pág. 50)

“tra 4 sonido no mas, kon ke eskriva; mos pura i linpiamente, komo se pros nunzia, konforme ála diha regla, ke se ó de eskrivir, komo se pronunzia, i pronunziar, komo se eskrive, ke no áj otra de ortografía en el mundo. Para lo kual es oe saber lo primero, ke tene l mos en el kastelano veinte izinko do. ¦ zes, ó sonidos, diferentes en todas nue;: tras palauras, ke es, veinte izinko le. -tras en boz: i ke para sinifirarlas en es. Kriro, son menester otras veinte [zinko figuras, ó karateres, ke las represtie - ven, kada una su boz diferente de la 0 tra. Para ello, komo digo, nos serviran las iá sabidas sin renovar mas de lo for ZOSO, ke es poko, aunke mui esenziol, ielrodo de la ortografia. 1de tal mo: neta kedaremos konformes kon lo eskrito en libros, ke los ke lo saben, no duden lo nuevo: ni los ke se kriaren en Jo nuevo, no puedan dudar lo viexo, daremes á kada Jerra un sonido solo, ú las unas el ke se tenian uniko:, en ke no no se mudará nada + a otras, de dos en kese usavan, el mas propio i lexitimo sio. Las apartadas i kONnpuestas de dOS, las xuntaremos en una pieza iletra, Ótras westituíremos en su seri usoskitaremos las pokas inutiles ke sobran. Darcmoslas nonbres konvententes d su sonido ilerura: enalgunas rerendre mos los ke se tenian. En esto advirntio mui bien Mateo Aleman, ansiatengo de no averle podido kpmunixar i ke ronvenimos en muho; ien lo sustar=. tial delos nonbres, aunke ió en kuargo le dOj KOn Otra vokal por mis razones. En ladivision los otros todos sigieron la Latina i Griega de vorales, semiva. Kales, mudas: mas komo inpertinene para nosotros la dexamos, ihazemas otra mas propioydividiendolas en kuatro partes, óxlases, konformesá sus, propiedades. De la orden ke de ven tener las letras en el Abeze ninguno a tratado ni se akordé, siendo lo ke masinposto para la fozilidad de aprender y 2% ¦ D 3 enseenseñar á leer. Aki las pondremos por órden por sus klases i dinidad: i las koloxaremos rada und en el lugar ke la konpete, no konfusas idroxadas q. Kás9, komo estavan antes Primero las zinko vokales, luego siete ke son finales, despues otras siete ke son liki.. dantes, al fin seis ke son 'ante vokales, ¦ Legemos á esxoxerlas. (Ortografía, pág. 52)

Laslerras viexas en montón sor es ¦ tas: Abede f g h ixlin O parste X iz. (Ortografía, pág. 54)

Lo A es i fue la primera, treeina de todas las letras: esroximQgs para su me-' nor, iordinaria ésta figura 4, por mas konforme á la mator, ó versdl, porke la Otra, 2, nadie la eskrive, sino en molde, La B kedapor buena, ' La Criene mucos abusos, nO Kowé' igtrol kon todas las vokales, ke es mua” mengua, ni se pone en fin fin serilla nt: kón elia, ke es Otráfalta.Pues kcdesefie” ra kien se metio en ofizios' iKE nO sita vió S bien: dastorái ke la dezenios pegas' dexon la hi ke lar, ida z kedan para: suplir su falta, i servir sia melladre.. La D kede: por buena: mas es bica bol»: ver á usar ésta figura antigua 1, -para: meñor, porke konforma mas kon su ma iorke la otru d. LaE5i lda F kedan por buenas. La G admitimos para ga kon el primer sonido kon todas las vokales »: i se la prohibe sonar ke kor e, La H kes: de porletraydexomolrpor nonbrehas púesta 1 prónanzioda clan: ELMO K0= mó antes, kortando la sera parte ches para nonbre de la he y ke thaila c RON< poniansmas no se áde eskiivit oziosdit donde ne suena. La I en kuanto vorat esbien i forzoso kede entre losvoxaltgs masdesteramos cladultetio.ke hizo ve je tomando kola, porke no sit ve ka án para bojjrreloj, box, mtlorxs Lax es lomas frexuenté en la habla mana:: aBbmitimoslarn baen ora, pará ke exerza su ofizio, kien tanbien le 392 bedazere por violen zias, 1 koruziofa pots K2-$e entraron en. su boz, MUA (Ortografía, pág. 54)

Kaperdiosu valor. Ántes por no des dszir de kienes, sufrió estar arinkoháda, komo suzede tal vez d un buen xuez, ó letrado. Esta nos kunplirá sula, lo ke loc, ila qno bastaron ixunplir. Algunos giados porsu antoxo, ó pereza, dizen ke es difikuleosa de esKrivig: i engañanse s i mitan al azidentesi fo á la sustanzia, iinportanzia, retiene para el uso de su boz, i ke ahoramos kon ela de e q, anbas koxas ide ennedo. Es por ventura mas fazil, gue,. kon tres letras, ke eskrivir ke kon 205? Mas fozildc essriyires las, konzenolo: pero ke inporta, $i no xunple ni basta, s obliga á usar la gu, ke es mpi enbarazosa kon laya: Vaig fuera de Ábeze Kristiano la media luna Moriska, blason de Turxos, estos dos estremos la gilerte el mepios! no esvifixultosa, mas dr en no.ester. usados á eskrivirla: mas se tarda en unam, on esta fozilidad se eskrive, i al tienpo ke se Mes So ariba, bolyer atras fargudo Una a, len poól koRn EE Ñ kon los movimientos de una n, dexando konbada adentro la segunda pierna ve lan. No se a de presumir, ke kon la pluma en el eskrivir ordinario, se 4 de: formar kon los kortes, ke tiene de mol: desni es menester, ke axello es de maiuskula versal. La menor de mano ko » ree mas senzilla, komo lo verá, kien les iere mis kartas, i oe otros ke la la usan, 9algo Griego, ó eskritos de mano de Alemanes en-Mexerko, dunrerke - 1 en el molde á kien mas se ó de mirar; no ái mos difikultad en una letra ke exe otra. Kora enel molde, komo la a desta forma, ke de mano no la eskrive nadie, i-se konsiente. No vale dezir ke es Sariego, ke las otras letras lo son, i peresveran los mos en la mesma forma; 1 4 nodas se pudiera poner ese abarc.No latraxe ió de allá el primero, ke en el iAbeze komun la halé konozida dctor ROS: Otros la traxeron antes kon las pas mas i la xortaron el nonbre kaopa en kgs testigos son kalendas, ikirios, 14 rOomamzados. E Lal por si sola es buenaletra: lag tra ke ella suple doblandose, la formaremos de las dos travandolas por el pie, i se llamará Ha. Lam ladexamos en su ofizio. Lan sola tanbien: mas no se ó de mudar en m ante bp m porke fue para el Griego antoxo, para el Lati ho desaxuerdo, aunke esxusable, rezi birlo, para nosotros engaño. Dela? de la tilde hare mosla letra ke su plian pe gadas sutilmente, i se Homará ñe. Ld o sienpre fue bueno, i kcdará entre susu o kales. Lop tanbien: mas keremos ke nó se xunte kon da h para sonár f, La gue=: $ccamos por manka, pórke no es fire: nester, donde tenemos K.La r por si so4 la esxoxcmos para ere en medio i fiat doblada para prinzipioi medio, licó unaletro de las dos, ligadas en un kara? ter, i se lamotá ra. Demanera ke della hazemos dosletras, paralos dos ofiiar “ke antes haziO. coto eo io. 004 -' La s es buenaletra 400 D0s Íguras te tenta, esxkoxemos ésta eslavonada s, por ser konforme á la versal: i dese hamos la otra larga en letra redonda. lansi mesmo eeprovamos la multi tud de figuras de una mesma letra, KOmo la xepruevan todos los ke bien sien ten, 1 nos pareze ke kon viene, ke de kaDa letra no aia mas dedos figuras, una para grande versal, otra para menor or dinaria muj semexante' a su maior.La It en Kastellano sienpre tuvo su valor ínkorito, l por tanto la xerémos: solamente la vedamos, pues ea basta, admi tir konsigo la li para Tomas, xkatolixo, Katcdra, i semexantes.LaV re tenia dOS ofizios estraños, i 5os figuras, la rcstituímos al de pura vokal kon ésta figura U ila orrá desta y, la apartamos pora rónsononte kon nonbre va.: (Ortografía, pág. 56)

Laxes la mas buena i propia letra para ke, ke las ke an usurpado su boz, A illa dexamos sola komo señora en, su xuridizion. Álgunos kon na cirgdo” xonzcto, ó mol yso, ke tienen abituab o, les pareze duro, ke sealade eskrivir Kuan, Xordan, Xusto, xoven. 1no ad vlerten, ke se áde es xrivir, komo se pro nunzia; i ke si mudaron la pronunziazion, an oe mudar la letra, komo se á hédo en fizo, fazer, nadie ke la fizo, ke ho ke la pagase, i tales, ke kon la pronunziazion mudaron la eskritura, 1 le». tro, en hixo, hazer, nadie se la hizo, kke no se la pagase. Ké mas lizenzia tienen ellos para mudar la i, pura vokal de losef, lulio, lesus, losué, laxobo, i semexantes, en sonido de ke, i poner Kola á la vokal ke hazen jota, ke kien los oie, para éskrivir, lo ke ellos pronunzian, kon propialerra > Xasef, Xulio, Xesus, Xosué, Xaxobo, no ron bastar-. daletra: ke lai, nunka fue ni pudo ser Ke.Parezcles ke se esxureze la ctimas loxia, i eseror. 1x4 menos kon su pra nunziozion, ieskrito, ke kon el mio? No manden ellos el sonido ni letra en boz, i no la troxaremos. Harto avia ke Sczirdc los ke dizen XUs, exus, Xuxas, d. (Ortografía, pág. 59)

otros tales, por ius, elus, cuius: mas allá se lo aian kon su letraderia. Temor es vano, ke paralos advertidos no se esku reze la erimoloxia: los del vulgo no la an menester, ni la buskan. Demas ke no es mas de una alegre kuriosida), i en romanze esxusable, i de menos inportanzia y ke la azezion iuso komun de las palavras, d ke nOs avemos de atener: ke sin su Orixen se puede pasar, ko mo se pasaen los mas, ke se inora, 1 daDO kaso ke en Kastelano no tenemos masdesta ke komo es verdad, kon kke Otra, ó para kéxon otra no lexitima, te nemos de eskrivir lake, ke todos pronunzian en Xesus, Xusto, Xuscper Xerasalen, Xeronimo, Xaxobo, Xaime. Porké razon se áde eskrivir paja, aguja, paje, muger, gigante, gente, Gil? Í nO paxa, aguxa, pax?, muxer, xigante, xente, Xil, romo se eskriven paxaro, xerga, Xerez, Ximena, perexil. Konfusion es grande: i por salir della csxkoxcmO0s esta x para ke, desehgmos lajjora, Í kiixitamos la g deste sonido.. (Ortografía, pág. 61)

Textos de Karb and Sil, con licencia Creative Commons Reconocimiento 4.0 (CC BY 4.0): cópialo, compártelo y adáptalo citándonos. El Arte grande de Gonzalo Correas (1626), la edición y el prólogo del conde de la Viñaza (1903) y su portada, y la Ortografía kastellana de Correas (1630), son de dominio público. Cada dato lleva su fuente entre corchetes; lo que es lectura nuestra, va marcado. Editor: Wordkers. Hecho a partir de nuestras notas de estudio; generado el 10/11/2026 10:21.